Rola Krajowej Komisji Kwalifikacyjnej (KKK) Izby Architektów RP koncentruje się przede wszystkim na systemie nadawania uprawnień budowlanych oraz nadzorze nad tym procesem. KKK pełni funkcje organu odwoławczego (II instancji) i nadzorczo-koordynującego wobec okręgowych komisji kwalifikacyjnych, a także organu merytorycznego, kształtującego standardy egzaminów i kwalifikacji zawodowych architektów.
Krajowa Komisja Kwalifikacyjna ma wpływ na jednolity w całym kraju poziom egzaminów na uprawnienia budowlane, opracowuje zestawy pytań egzaminacyjnych, publikuje wykazy aktów prawnych, obowiązujących na egzaminach, a także wydaje decyzje w II instancji w sprawach dotyczących nadania uprawnień budowlanych w zawodzie architekta, nazwanych przez ustawodawcę uprawnieniami w specjalności architektonicznej. Zajmuje się również wydawaniem decyzji o nadaniu tytułu rzeczoznawcy budowlanego w specjalności architektonicznej oraz współpracuje z organami dyscyplinarnymi – sporządza opinie dla Krajowego Sądu Dyscyplinarnego.
KKK i 16 okręgowych komisji kwalifikacyjnych działają jako organy administracji publicznej, w granicach ustawy Prawo budowlane, ustawy o samorządach zawodowych architektów oraz inżynierów budownictwa i Statutu Izby Architektów RP, stosując wprost przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego.
Sesje egzaminacyjne to w rzeczywistości postępowania kwalifikacyjne, składające się z dwóch oddzielnych części: etapu kwalifikowania wykształcenia i praktyki zawodowej oraz, z następującego po jego pomyślnym zakończeniu, etapu obejmującego egzaminy pisemny i ustny. Postępowania te prowadzą organy I instancji – 16, właściwych miejscowo, okręgowych komisji kwalifikacyjnych. Rodzaje i zakresy nadawanych uprawnień budowlanych w specjalności architektonicznej to:
Podczas czteroletniej, VI kadencji Izby Architektów RP odbyło się osiem sesji egzaminacyjnych, po dwie w każdym roku. Statystyki podane dla lat 2022–2025 dotyczą wszystkich rodzajów i zakresów uprawnień łącznie. Bardzo istotne jest doprecyzowanie, że w systemie egzaminacyjnym IARP część osób zdaje egzamin pisemny, będący sprawdzianem znajomości obowiązujących przepisów, ale nie zalicza ustnego. System ten zakłada więc, że znaczne grono kandydatów wraca na kolejne sesje egzaminu ustnego, który działa jak filtr jakościowy i weryfikuje kompetencje do pracy w zawodzie. Przy słabej praktyce zawodowej trudno przejść go pomyślnie. Dlatego zdawalność sesji nie jest równa zdawalności całej grupy kandydatów – tych, którzy przystępują do egzaminu po raz pierwszy. Wśród zdających znajdują się osoby próbujące swoich sił w części ustnej po raz kolejny (pozytywny wynik egzaminu pisemnego jest ważny przez trzy lata od dnia jego uzyskania), co sztucznie zawyża zdawalność części pisemnej i obniża realną, końcową skuteczność przejścia całego procesu egzaminacyjnego. Po porównaniu kolejnych lat zobaczymy jednak w miarę stabilny poziom zdawalności i brak zjawiska „masowego oblewania”. Realny pozytywny wynik egzaminu w rozumieniu uzyskania uprawnień dotyczy około 60–70% kandydatów – oznacza to, że co trzecia osoba odpada, zwykle na części ustnej.
KKK zbiera również dane statystyczne związane z kondycją i ze strukturą IARP. Dotyczą one grupy, która uzyskała uprawnienia:
Analiza danych wykazała, że w VI kadencji IARP, w latach 2022–2025, liczba osób, które uzyskały uprawnienia w ośmiu sesjach egzaminacyjnych, wyniosła 2098. W tym samym czasie do Izby zapisało się 2031 osób (dane z systemu członkowskiego). Wzrost liczby członków generują nowe uprawnienia, chociaż nie jest on równy liczbie tych uprawnień – ze względu na zawieszenia, wykreślenia, odpływy itp.
Badania dotyczące liczby osób, które bezpośrednio po uzyskaniu uprawnień zapisują się do IARP, były wykonywane na początku każdego roku VI kadencji, dlatego przedstawiają się mniej korzystnie. Bezpośrednio po zdobyciu uprawnień w szeregi IARP wstępuje od 34% do 45% uprawnionych. Później jednak liczba członków stale wzrasta, ponieważ proces egzaminacyjny jest rozciągnięty w czasie. Badania dotyczące wieku, w którym architekci uzyskują uprawnienia, wykazują, że 36% stanowią osoby do 30. roku życia, 54% – osoby między 30. a 40. rokiem życia, a 10% to grupa powyżej czterdziestki.
Rośnie liczba kandydatów – osób najmłodszych, które bezpośrednio po ukończeniu studiów i uzyskaniu dyplomu odbywają roczne praktyki projektowe i roczne praktyki na budowie. Tacy kandydaci mają niewielkie doświadczenie zawodowe, nieadekwatne do zakresu uprawnień, o które wnioskują, i ciąży na nich ogromna, wielopłaszczyznowa, a przy tym nieuświadomiona odpowiedzialność. To w tej grupie najwięcej osób nie zdaje egzaminu, a jeśli nawet uda się go zdać, to nie wszyscy, którym się powiodło, zostają członkami samorządu zawodowego architektów i podejmują samodzielną działalność zawodową.
Najliczniejszą grupę tworzą osoby między 30. a 40. rokiem życia. Najczęściej odbyły już one dłuższą, różnorodną praktykę zawodową i z reguły nie mają kłopotów ze zdaniem egzaminu, po którym bardzo świadomie podejmują samodzielną działalność.
Kobiety stanowią zdecydowaną większość wśród osób uzyskujących uprawnienia zawodowe.
Istnieje kilka obszarów przygotowania architekta do samodzielnego wykonywania zawodu zaufania publicznego, które można, a nawet trzeba poddawać dalszej, nieustającej analizie.
Pierwszy obszar to system kształcenia w zawodzie architekta i stosowanie przez wyższe uczelnie prawnie obowiązujących standardów, które przygotowują do wykonywania tej profesji. Standardy te określają szczegółowe efekty zdobywania wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych – dla studiów I stopnia, studiów II stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich. Jednak nie wszystkie uczelnie tego przestrzegają.
Drugi obszar to jakość praktyki zawodowej: projektowej i wykonawczej, której w żaden sposób nie sprzyjają krótkie, obowiązkowe terminy przewidziane w ustawie. W celu zapewnienia najwyższej jakości i efektywności praktyk projektowych oraz praktyk na budowie potrzebne jest opracowanie rekomendowanych standardów. Takie standardy powinny być kierowane do architektów podejmujących się prowadzenia praktyk oraz do wszystkich osób chcących ubiegać się o uprawnienia. Ten etap praktycznego przygotowania do egzaminu wpływa na kształtowanie przyszłych postaw zawodowych, podejścia do inwestora, społeczeństwa, przedstawicieli zawodu architekta. Efekty kształcenia, wzmocnione praktyką, przekładają się wprost na wyniki egzaminu. Oto, co w czasie jego trwania od razu widzą egzaminatorzy:
Kompetencje są najważniejsze, ponieważ dzięki nim architekt bierze odpowiedzialność za decyzje projektowe, nie ulega inwestorowi, myśli jak praktyk, a nie student, i jasno komunikuje się z otoczeniem. To często decyduje o wyniku egzaminu. Przygotowując się do niego, kandydat do uprawnień – zamiast myśleć „uczę się przepisów” – powinien zadać sobie pytanie: „czy umiem podjąć decyzję projektową i ją obronić?”.
Trzeci obszar nieustającej analizy to obowiązujący, wadliwy system prawny, którego skutki bezpośrednio i boleśnie odczuwają organy I i II stopnia, nadające uprawnienia architektom. Wynika to z braku odrębnej ustawy o zawodzie architekta, który – jako jedyna w Polsce profesja regulowana przepisami krajowymi i unijnymi – nie ma odrębnej ustawy regulującej. Nie da się w jednym akcie prawnym zawrzeć kwestii regulacji dwóch różnych zawodów – architekta i inżyniera budownictwa, ze względu na różne wymagania w zakresie wykształcenia, praktyki zawodowej, odpowiedzialności i samego egzaminu. Dotyczy to ustawy o samorządach zawodowych architektów i inżynierów budownictwa (organizacja i zadania samorządów zawodowych) oraz ustawy Prawo budowlane (organizacja procesu inwestycyjnego).
Czwarty obszar analizy powinien dotyczyć systemowego poszerzania wiedzy przez architektów wobec nieustających nowych wyzwań – na każdym etapie kariery zawodowej, również w czasie przygotowań do uzyskania uprawnień.
Na koniec warto przytoczyć złotą zasadę egzaminatora: jeżeli odpowiedź na pytanie, czy dopuściłbym daną osobę do samodzielnego projektowania brzmi „tak” – kandydat zdaje.
JOLANTA ZDZIECH-NAPERTY
Architekt IARP; przewodnicząca Krajowej Komisji Kwalifikacyjnej IARP. Architektka i urbanistka z doświadczeniem w zakresie projektowania i pracy w organach administracji architektoniczno-budowlanej.
