Tragiczne wydarzenia, do których doszło 7 listopada 2026 roku w Krakowie, skłaniają nas nie tylko do refleksji nad bezpieczeństwem mieszkańców i użytkowników przestrzeni publicznych, lecz także do postawienia pytania o rolę architektury i urbanistyki w ograniczaniu zagrożeń oraz ochronie ludzkiego życia.
Izba Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażając solidarność z rodzinami ofiar i wszystkimi poszkodowanymi, pragnie zwrócić uwagę na odpowiedzialność, jaka spoczywa również na środowisku architektów, urbanistów, projektantów i instytucjach odpowiedzialnych za kształtowanie przestrzeni publicznych.
W tym kontekście rekomendujemy opracowanie Komisji Europejskiej, przygotowane przez Joint Research Centre (JRC), zatytułowane „Security by Design: Protection of Public Spaces from Terrorist Attacks” („Bezpieczeństwo poprzez projektowanie. Ochrona przestrzeni publicznych przed atakami terrorystycznymi”), opublikowane w 2022 roku.
Bezpieczeństwo przestrzeni publicznych nie może być rozpatrywane wyłącznie jako zadanie służb odpowiedzialnych za porządek i ochronę. Jest również zagadnieniem architektonicznym, urbanistycznym i organizacyjnym, które powinno być uwzględniane już na etapie planowania i projektowania.
Autorzy opracowania wskazują, że odpowiednie kształtowanie przestrzeni może ograniczać podatność miejsc publicznych na określone rodzaje zagrożeń, zmniejszać potencjalne skutki ataków oraz wspierać skuteczność działań ratunkowych.
Co szczególnie istotne, bezpieczeństwo nie powinno oznaczać rezygnacji z podstawowych wartości europejskiego miasta: otwartości, dostępności, integracji społecznej, estetyki i swobody korzystania z przestrzeni publicznej.
Koncepcja Security by Design zakłada integrowanie środków ochronnych z architekturą i urbanistyką w sposób proporcjonalny do rzeczywistych zagrożeń. Zamiast tworzenia przestrzeni przypominających fortyfikacje proponuje rozwiązania wielofunkcyjne, które łączą ochronę użytkowników z wysoką jakością przestrzeni.
Publikacja przedstawia zarówno podstawy metodologiczne, jak i praktyczne przykłady rozwiązań stosowanych w miastach europejskich. Obejmuje między innymi:
zasady identyfikowania i oceny zagrożeń w przestrzeniach publicznych;
sposoby uwzględniania bezpieczeństwa w planowaniu urbanistycznym i projektowaniu architektonicznym;
rozwiązania ograniczające możliwość wykorzystania pojazdów do ataków na pieszych;
integrację elementów ochronnych z małą architekturą, zielenią miejską i organizacją ruchu;
ocenę proporcjonalności, skuteczności i kosztów środków bezpieczeństwa;
współpracę architektów, urbanistów, samorządów, służb bezpieczeństwa i zarządców przestrzeni publicznych.
Szczególną wartość stanowią przykłady z miast europejskich, które doświadczyły ataków terrorystycznych i podjęły działania na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa, zachowując jednocześnie otwarty charakter przestrzeni miejskich.
Tragedia w Krakowie przypomina, że odpowiedzialność za jakość przestrzeni zbudowanej obejmuje również troskę o bezpieczeństwo jej użytkowników.
Architekci nie zastępują służb odpowiedzialnych za zapobieganie terroryzmowi. Mogą jednak, dzięki swojej wiedzy i kompetencjom, współtworzyć rozwiązania ograniczające zagrożenia i ich potencjalne konsekwencje.
Bezpieczeństwo nie powinno być dodatkiem wprowadzanym dopiero po tragedii. Powinno stanowić jeden z integralnych elementów odpowiedzialnego projektowania.
Izba Architektów RP zachęca członków samorządu zawodowego, przedstawicieli administracji publicznej, władz samorządowych oraz wszystkich uczestników procesów inwestycyjnych do zapoznania się z rekomendowanym opracowaniem i wykorzystania zawartych w nim doświadczeń w praktyce planistycznej i projektowej.
Publikujemy tę rekomendację nie po to, by wzbudzać poczucie zagrożenia, lecz aby zainicjować merytoryczną dyskusję nad tym, jak projektować przestrzenie publiczne, które pozostają otwarte, przyjazne i dostępne, a jednocześnie stają się bardziej odporne na współczesne zagrożenia.
Dobre projektowanie nie wyeliminuje wszystkich zagrożeń, ale może ograniczyć ich skutki. Ochrona ludzkiego życia i zachowanie otwartości naszych miast nie są celami sprzecznymi.
Rekomendowana publikacja:
Security by Design: Protection of Public Spaces from Terrorist Attacks
Komisja Europejska – Joint Research Centre (JRC), 2022.
Opracowanie dostępne jest też w wersji polskiej. Polska wersja dokumentu została przetłumaczona przy wykorzystaniu narzędzi opartych na sztucznej inteligencji (AI) oraz poddany weryfikacji redakcyjnej. W przypadku rozbieżności interpretacyjnych wiążąca pozostaje wersja oryginalna.
