Konkurs Architektoniczna Nagroda Naukowa IARP ma dziś znaczenie szczególne, ponieważ pokazuje, że praktyka zawodowa architekta potrzebuje silnego zaplecza badawczego. Celem konkursu jest nie tylko nagradzanie dorobku akademickiego, lecz także wskazywanie tych prac naukowych, które mogą realnie wspierać wykonywanie naszej profesji.
W ostatniej kadencji Krajowej Rady IARP stworzono nowy, porządkujący regulamin konkursu. Doprecyzowano zasady zgłaszania prac, kategorie konkursowe oraz podstawowe kryterium oceny – znaczenie zgłoszonych opracowań dla praktyki architektonicznej lub działań statutowych Izby. To właśnie możliwość wykorzystania wyników pracy badawczej stała się najważniejszym punktem odniesienia dla jury.
Co istotne, obecna edycja potwierdza, że nagroda nie jest wydarzeniem jednorazowym, ale konsekwentnie rozwijanym narzędziem łączącym dwa środowiska – zawodowe i naukowe.
Tegoroczna edycja nagrody naukowej jest już trzecią z rzędu, podczas której mam zaszczyt przewodniczyć pracom Komisji Konkursowej. W skład jury powołanego przez Krajową Radę IARP weszli architekci posiadający zróżnicowane doświadczenie zawodowe i reprezentujący różne regiony Polski: Magdalena Bieńkuńska, Krzysztof Frąckowiak, Jerzy Grochulski, Bartosz Macikowski, Zbigniew Maćków, Andrzej Poniewierka oraz autor niniejszego tekstu – Kazimierz Butelski. Funkcję sekretarza Komisji pełni Krzysztof Frąckowiak.
Warto podkreślić, że obrady jury nie miały charakteru czysto formalnego. Każda z prac była bowiem analizowana pod kątem nie tylko poziomu naukowego, ale przede wszystkim przydatności płynących z niej wniosków dla architektów. Interesowały nas opracowania, które mogłyby wspierać projektowanie, edukację zawodową, standardy wykonywania zawodu, ochronę dziedzictwa, zrównoważone budownictwo, organizację procesu projektowego lub działania samorządu zawodowego.
To pierwsza edycja konkursu, w której nowa formuła została sprawdzona w pełnej skali. Zgłoszono wówczas 52 prace w trzech kategoriach. Już sama ta liczba pokazała, że prowadzone przez środowisko naukowe badania mogą mieć duży potencjał dla praktyki architektonicznej.
W kategorii I, obejmującej rozprawy doktorskie i habilitacyjne, zgłoszono 28 prac. Ich zakres tematyczny był bardzo szeroki: od twórczego rozwiązywania problemów projektowych, przez percepcję w architekturze, nowe modele edukacji, technologie w bibliotekach publicznych, po zagadnienia migracji, tożsamości i architektury w odmiennych kontekstach kulturowych.
W kategorii II, uwzględniającej inne prace naukowe i publikacje architektoniczne, znalazło się 21 zgłoszeń. Dotyczyły one m.in. konceptualizacji w projektowaniu, historii architektury Polski Ludowej oraz zastosowania sztucznej inteligencji w projektowaniu.
W kategorii III znalazły się prace z innych dziedzin nauki. Była to grupa najmniej liczna, ale bardzo interesująca – pojawiły się w niej trzy zgłoszenia, w tym praca z zakresu materiałoznawstwa, zwieńczona uzyskaniem patentu krajowego.
Po analizie zgłoszeń jury zdecydowało o przyznaniu Architektonicznej Nagrody Naukowej IARP 2024 dr. arch. Rafałowi Strojnemu – za rozprawę doktorską Współczesne tendencje w projektowaniu europejskich szpitali specjalistycznych, przygotowaną pod opieką dr hab. inż. arch. Natalii Przesmyckiej, profesor Politechniki Lubelskiej.
Wybór tej pracy był dla jury szczególnie istotny. Projektowanie szpitali specjalistycznych należy bowiem do najtrudniejszych zadań architektonicznych, wymaga połączenia wiedzy funkcjonalnej, technologicznej, medycznej, ergonomicznej i społecznej. Rozprawa Rafała Strojnego została uznana za opracowanie, które może realnie pomóc architektom projektującym obiekty ochrony zdrowia. Jej znaczenie wykracza jednak poza samo środowisko projektowe – mogą z niej skorzystać również studenci, władze samorządowe i instytucje publiczne odpowiedzialne za infrastrukturę medyczną.
Jury doceniło opracowanie także za klarowność przekazu. Praca charakteryzowała się czytelnością w warstwie zarówno tekstowej, jak i graficznej, co ma ogromne znaczenie w przypadku wiedzy naukowej, mającej służyć praktyce. Dobra praca badawcza, jeżeli jej celem jest użyteczność dla architektów, nie może pozostać hermetyczna.
W tej edycji do konkursu zgłoszono 29 prac. Zakres tematów dokładnie wskazał, w jakim kierunku rozwija się refleksja naukowa związana z architekturą. Dominowały zagadnienia materiałowe, środowiskowe, konserwatorskie, krajobrazowe oraz organizacyjne.
Obrady odbyły się w dwóch turach – 29 kwietnia i 13 maja 2025 r. Po kilku głosowaniach jury przyznało nagrodę główną oraz wyróżnienia w trzech kategoriach.
Nagrodę główną w kategorii I otrzymał dr inż. arch. Michał Golański za rozprawę Problem implementacji drewna w realizacji form swobodnych w architekturze początku XXI wieku, przygotowaną pod opieką dr hab. inż. arch. Krystyny Januszkiewicz, profesor Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie.
Praca ta zwróciła uwagę jury umiejętnym połączeniem erudycji autora, aktualności tematu oraz potencjału praktycznego. Drewno zostało w niej pokazane nie jako materiał tradycyjny czy nostalgiczny, lecz jako pełnoprawne tworzywo współczesnej architektury, zdolne do udziału w realizacji złożonych form swobodnych. Autor omówił zagadnienie w kontekście zarówno technologicznym, jak i projektowym, wskazując na związki między materiałem, formą, narzędziami cyfrowymi oraz odpowiedzialnością środowiskową.
Pierwsze wyróżnienie w kategorii I otrzymała dr inż. arch. Agnieszka Adamska-Idzikowska za pracę Adaptacje zabytkowych zamków i pałaców województwa dolnośląskiego na współczesne hotele, przygotowaną pod opieką dr hab. inż. arch. Joanny Jabłońskiej, profesor Politechniki Wrocławskiej.
Jury doceniło w tej pracy dojrzałe ujęcie problemu adaptacji dziedzictwa. Autorka pokazała, że przekształcanie obiektów zabytkowych w hotelowe nie może być traktowane jedynie jako zagadnienie ekonomiczne lub użytkowe. Proces ten bowiem zawsze wiąże się z delikatną operacją na tożsamości miejsca, jego autentyczności i wartości historycznej.
Drugie wyróżnienie w kategorii I przyznano dr inż. arch. Sandrze Przepiórkowskiej za rozprawę Architektura wielorazowa. Dekonstrukcja, ponowne użycie i recykling materiałów jako ekologiczna alternatywa dla tradycyjnego budownictwa, przygotowaną pod kierunkiem dr. hab. inż. arch. Michała Stangla, profesora Politechniki Śląskiej, ze wsparciem dr. inż. arch. Łukasza Zagały.
Była to jedna z prac najmocniej odpowiadających na współczesne wyzwania środowiskowe. Autorka przedstawiła materiał badawczy o szerokim zakresie, obejmującym liczne przykłady ponownego użycia elementów i materiałów budowlanych. Jury uznało, że rozprawa ta może być ważnym źródłem wiedzy dla architektów zainteresowanych gospodarką cyrkularną i projektowaniem odpowiedzialnym wobec zasobów.
Wyróżnienie w kategorii II otrzymali dr inż. arch. Alicja Maciejko i dr inż. arch. Mirosław Strzelecki za opracowanie Projektowanie i planowanie infrastruktury turystycznej na terenach ochrony przyrody objętych projektami planów ochrony.
Praca ta została wyróżniona za wrażliwość autorów na krajobraz i przyrodę. Pokazali oni, że tworzenie architektury na terenach chronionych wymaga szczególnej powściągliwości, precyzji i zrozumienia konsekwencji projektowych. Na przykładzie Parku Narodowego Gór Stołowych stworzyli opracowanie o dużym potencjale wdrożeniowym.
Wyróżnienie w kategorii III otrzymał Bartosz Kołodziej za pracę Skuteczność w zarządzaniu praktyką architektoniczną z wykorzystaniem ekonomii behawioralnej.
To zgłoszenie było szczególnie ciekawe, ponieważ dotyczyło nie tyle formy architektonicznej, ile mechanizmów pracy architekta. Autor opisał wpływ błędów poznawczych, presji inwestycyjnej i sposobów podejmowania decyzji na skuteczność zespołów projektowych. Jury uznało, że jest to ważny nowy głos w refleksji nad zawodem, który coraz częściej wymaga nie tylko kompetencji projektowych, ale również umiejętności zarządzania procesem, komunikacją i ryzykiem.
W chwili przygotowywania tego tekstu trwa kolejna edycja Architektonicznej Nagrody Naukowej IARP. To ważny moment, który pozwala spojrzeć na konkurs jak na proces, który rozwija się w czasie, a nie jak na zamknięty temat. Obecnie rozpatrujemy 22 zgłoszone prace.
Doświadczenia z lat 2024 i 2025 pokazują, że przed jury stoi zawsze podwójne zadanie. Z jednej strony trzeba ocenić poziom naukowy zgłoszeń, z drugiej – odpowiedzieć na pytanie, czy dana praca może mieć znaczenie dla praktyki zawodowej architekta. Właśnie ten drugi wymiar odróżnia Architektoniczną Nagrodę Naukową IARP od typowych konkursów akademickich.
Edycja 2026 powinna kontynuować tę linię. Szczególnie wartościowe będą zapewne opracowania, które podejmują problemy obecne dziś w codziennej działalności architektów: transformację energetyczną, adaptację istniejących zasobów budowlanych, projektowanie wobec zmian klimatu, cyfryzację procesu inwestycyjnego, sztuczną inteligencję, ochronę dziedzictwa, relacje z administracją publiczną, odpowiedzialność zawodową oraz organizację pracy projektowej.
Nie mniej ważne jest dalsze wzmacnianie trzeciej kategorii konkursu, czyli prac z innych dziedzin nauki. Mogą one bowiem być źródłem impulsów – których architektura bardzo potrzebuje – związanych z prawem, psychologią, ekonomią, technologią, ekologią, materiałoznawstwem czy naukami o zarządzaniu.
Dwie zakończone edycje Architektonicznej Nagrody Naukowej IARP bardzo wyraźnie wskazały kilka prawidłowości.
Po pierwsze, polskie środowisko naukowe zajmujące się architekturą prowadzi badania o dużej różnorodności i wysokim potencjale praktycznym. Nie są to wyłącznie prace teoretyczne, oderwane od rzeczywistości – w wielu przypadkach dotyczą one tematów, z którymi architekci mierzą się na co dzień.
Po drugie, coraz większe znaczenie dla architektury mają zagadnienia środowiskowe i materiałowe. Drewno, ponowne użycie materiałów, recykling, architektura cyrkularna czy projektowanie na terenach chronionych nie stanowią już tematów pobocznych. Stają się one częścią głównego nurtu odpowiedzialnego projektowania.
Po trzecie, swoją obecność we współczesnej praktyce projektowej silnie zaznacza temat adaptacji. Dotyczy on zarówno zabytków, jak i szerzej rozumianego istniejącego zasobu budowlanego. Architektura przyszłości będzie w coraz większym stopniu polegała nie tylko na budowaniu od nowa, lecz także na przekształcaniu, naprawianiu, uzupełnianiu i ponownym wykorzystywaniu.
Po czwarte, zawód architekta wymaga dziś wiedzy organizacyjnej i społecznej. Praca dotycząca ekonomii behawioralnej pokazała, że skuteczność architekta zależy również od sposobu zarządzania pracownią, od komunikacji z inwestorem, odporności na presję i rozumienia mechanizmów mających wpływ na podejmowanie decyzji.
Po piąte, konkurs potwierdził, że Izba może i powinna korzystać z dorobku naukowego. Nagrodzone prace mają możliwość stać się podstawą szkoleń, debat, publikacji, rekomendacji i dalszych działań samorządu zawodowego.
Dla przyszłości Architektonicznej Nagrody Naukowej IARP najważniejsze jest to, aby nie kończyć na samym wyborze laureatów. Jej głębszy sens polega bowiem na wykorzystaniu wyników nagrodzonych badań w środowisku zawodowym.
Laureaci mogą przygotowywać wykłady szkoleniowe, publikacje popularyzujące wyniki badań, materiały dla członków Izby, a także uczestniczyć w debatach dotyczących przyszłości zawodu. W ten sposób konkurs staje się nie tylko formą uznania, ale także mechanizmem wspierającym transfer wiedzy.
Właśnie tego najbardziej potrzebuje dzisiaj architektura – sprawnej wymiany między nauką a praktyką. Uczelnie prowadzą badania, ale Izba wie, z jakimi problemami zawodowymi mierzą się architekci. Połączenie tych dwóch perspektyw może przynieść konkretne efekty.
Na koniec kadencji warto podkreślić, że edycje 2024, 2025 i 2026 Architektonicznej Nagrody Naukowej IARP potwierdzają potrzebę kontynuowania i rozwijania konkursu. Jego wartość polega nie tylko na nagradzaniu najlepszych autorów, ale przede wszystkim na wskazywaniu tematów, które są ważne dla przyszłości zawodu.
Projektowanie szpitali, architektura drewniana, adaptacja zabytków, ponowne użycie materiałów, infrastruktura turystyczna na terenach chronionych czy ekonomia behawioralna w zarządzaniu praktyką architektoniczną to bardzo różne zagadnienia. A jednak coś je łączy. Wszystkie pokazują, że architektura potrzebuje wiedzy, którą można przełożyć na praktykę.
Architektoniczna Nagroda Naukowa IARP powinna zatem pozostać konkursem otwartym na różnorodność tematów, ale też konsekwentnym w jednym zasadniczym kryterium: nagradzane powinny być te prace, które naprawdę mogą pomóc architektom lepiej wykonywać swój zawód.
DR HAB. INŻ. ARCH. KAZIMIERZ BUTELSKI
Architekt IARP; członek KRIA RP. Profesor Politechniki Krakowskiej. Prowadzi autorską pracownię BP Projekt. Autor wielu realizacji i koncepcji projektowych, laureat międzynarodowego konkursu na plan West Kowloon Cultural District w Hongkongu (2002). Współpracuje z ośrodkami w Hongkongu, Japonii, Libanie, Chile i Peru, promując międzykulturowe podejście do kształcenia architektów. Twórca ogólnopolskiego elektronicznego systemu praktyk IARP, prezes Fundacji Pro Architectura, autor książek. Zaangażowany w organizację konkursu Architektoniczna Nagroda Naukowa IARP.
