Realizacja budynku sądu w Poznaniu została zakończona 12 lat po rozstrzygnięciu konkursu na projekt. Trudno zatem o jednoznaczną ocenę tego obiektu, ponieważ przez ponad dekadę zdążył zmienić się stan środowiska, globalne zmiany klimatu nabrały przyspieszenia, a co za tym idzie – powstały inne algorytmy projektowania i pojawił się nowy paradygmat architektury.
Konkurs na projekt budynku sądu ogłoszono w 2013 r., na fali trwającego bumu na inwestycje w sektorze wymiaru sprawiedliwości. Ustabilizowany ustrój społeczno-polityczny i wyzwania stawiane przez nowy model gospodarki wolnorynkowej wymagały przeznaczenia dużych nakładów na rozbudowę sądów rejonowych, okręgowych, administracyjnych, a także prokuratur. W drugiej dekadzie XXI w. liczba nowych procesów inwestycyjnych stopniowo malała, ponieważ wiele z tych obiektów zostało zrealizowanych. Rozstrzygnięcie konkursu na sąd apelacyjny nastąpiło z końcem grudnia 2013 r., a dokumentacja projektowa, opracowana przez laureata – spółkę ARI – była gotowa dwa lata później. W 2016 r. w drodze przetargu wyłoniono głównego wykonawcę.
Jeszcze kilka lat przed ogłoszeniem konkursu na terenie dzisiejszego budynku sądu apelacyjnego znajdowała się stajnia z drewnianą konstrukcją szkieletową, wypełnioną czerwoną cegłą. Był to relikt pruskiej zabudowy koszarowej z połowy XIX w., mieszczącej się w rejonie ówczesnego placu Działowego. Obiekt spłonął, a jego ruiny zostały rozebrane. Miniona obecność budowli oraz jej nieplanowane wykluczenie stały się impulsem do poszukiwania w ramach procesu projektowego formy symbolicznego lub zmaterializowanego utrwalenia dawnej stajni w historycznym pejzażu miasta. Odtworzenie obiektu lub zastrzeżenie pustki po nim okazały się jednak trudne, wręcz niemożliwe do wdrożenia. Jedynym realnym sposobem odwołania się do historii miejsca okazało się wykorzystanie wątku materiałowo-kolorystycznego, nawiązującego z jednej strony do przeszłości, a z drugiej do – znajdującego się w sąsiedztwie – ocalałego budynku wojskowego z cegły.
Znaczny (jak na wielkość działki) program użytkowy został wpisany w prostopadłościenną bryłę, formalnie odnoszącą się do kubicznych form stojącej obok modernistycznej szkoły, której bryła – poprzez użyty do jej budowy materiał – nawiązuje do historycznego kontekstu stajni. Wyznaczona linia zabudowy, wyraźnie odsunięta od północnej granicy działki, pozwoliła na usytuowanie placu wejściowego przed budynkiem. Część tej przestrzeni trzeba było przeznaczyć na parking dla interesantów, natomiast na samochody pracowników zorganizowano miejsca w tylnej strefie działki oraz w garażu podziemnym.
Strukturę obiektu o czterech kondygnacjach nadziemnych i jednej podziemnej wyznacza prowadzony na piętrach – po obwodzie wewnętrznego dziedzińca – trzytraktowy układ pomieszczeń biurowych i korytarza, obsługiwany przez cztery wydzielone klatki schodowe. Nie tylko pełnią one funkcję drogi ewakuacyjnej, ale również zapewniają sędziom i pracownikom poszczególnych wydziałów bezpośredni dostęp do odpowiednich sal rozpraw, a także prowadzą do archiwów, pomieszczeń technicznych i garażu podziemnego. Dzięki takiemu rozwiązaniu ciągi komunikacyjne dla pracowników zostały całkowicie oddzielone od tych przeznaczonych dla interesantów. Osobom z zewnątrz dostęp do biura kierownictwa sądu, pomieszczeń konferencyjnych i innych ogólnodostępnych miejsc zapewniają frontowe – widoczne również z zewnątrz – wiszące schody oraz winda.
Główną przestrzenią frontowej części budynku jest dwukondygnacyjny, przeszklony hall. Taką samą wysokość mają umieszczone nad nim dwie sale konferencyjne, oddzielone od siebie mobilną ścianą.
Elewacjom budynku (poza północną) nadano formę masywnych czerwonych ścian ceramicznych, rytmicznie artykułowanych wąskimi oknami. Kondygnacje podkreślone są wozówkowymi pasami ustawionych pionowo cegieł, które nad oknami przechodzą w ceramiczne nadproża. Głębokie nisze okienne konstruują rytmiczny raster-perforację i zabezpieczają pomieszczenia przed nadmiernym nasłonecznieniem. Szklane elewacje od strony dziedzińca i elewacja frontowa kontrastują ze ścianami ceramicznymi. Wielość nakładających się szklonych płaszczyzn, zapewniających wgląd w hall i dalej – w zielony, zadrzewiony dziedziniec, dekonstruuje nieco graniastą formę i sprzyja wrażeniu lekkości. Efekt ten nie jest może zgodny z przypisaną sądownictwu tradycją, opartą na klasyce i monumentalności, jednak współbrzmi z pojmowaniem go jako ważnej, niezależnej instytucji demokratycznego państwa i obywatelskiego społeczeństwa.
Realizacja obiektu, przerwana po dwóch latach przez pierwszego, wyłonionego w przetargu publicznym wykonawcę, stała się ogromnym problemem dla inwestora. Zabezpieczenie wybudowanej już części i wybranie w kolejnych przetargach następnego wykonawcy zajęły kilka lat. Dokumenty formalno-prawne straciły w tym czasie ważność, zmienił się asortyment dostępnego wyposażenia instalacyjnego, zmianie uległy także przepisy lub ich interpretacje (nieustannie dotyczy to np. przepisów przeciwpożarowych).
Nieodzowna była oczywiście aktualizacja dokumentacji projektowej i pozwolenia na budowę. Formuła przetargu na wykonanie tych czynności stanowiła prostą konsekwencję przejęcia przez inwestora autorskich praw zależnych (ta wypracowana przez prawników praktyka stała się nagminna z początkiem drugiej dekady XXI w.). Przetarg wygrała niezwiązana z pierwotnym projektem firma Demiurg. W tej sytuacji, paradoksalnie, objęcie aktualizacją niezbędnego zakresu dokumentacji było formą zabezpieczenia się inwestora przed niekontrolowanymi zmianami. Utrzymał on zasadniczą część specyfikacji materiałowej, architekturę budynku, stylistykę wnętrz i wyposażenia. Miało to dobre, ale też złe strony – sztywne ramy zamówienia publicznego, wiążącego wykonawcę oraz inwestora, mocno ograniczają bowiem margines zmian i swobodę w wyborze ewentualnych rozwiązań zamiennych. Jak powszechnie wiadomo, skutkiem takich praktyk jest – usankcjonowane przez wyroki sądowe – powierzanie podmiotowi, który nie jest autorem projektu, także nadzoru autorskiego. W tym przypadku inwestor przekazał jednak sprawowanie pieczy nad zgodnością aktualizacji i realizacji z projektem pierwotnym jego autorowi.
W październiku bieżącego roku wydano pozwolenie na użytkowanie obiektu. Nasuwa się jednak niebezzasadne pytanie: jak oceniać go w kontekstach czasu, który minął od rozstrzygnięcia konkursu (12 lat), dzisiejszego stanu środowiska, globalnych zmian klimatu czy obecnych algorytmów projektowania i nowego paradygmatu architektury? Odpowiedź zapewne byłaby niejednoznaczna. Z perspektywy inwestora chodzi jednak przede wszystkim o zrealizowane zadanie – osiągnięty cel w postaci zdecydowanie lepszych warunków do funkcjonowania instytucji.
Obiekt: budynek Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, ul. Hejmowskiego 3
Inwestor: Sąd Apelacyjny w Poznaniu
Projekt: ARI Spółka z o.o. (2015 r.)
Zespół projektowy: Eugeniusz Skrzypczak (główny projektant), Małgorzata (Skrzypczak) Kasprzyk
Współpraca projektowa: Jacek Gilewicz, Natalia Regimowicz, Krzysztof Sikorski
Konstrukcja: AKON Projektowanie Konstrukcyjne – Katarzyna Starzecka, Piotr Schreiner, Maciej Samulak
Instalacje sanitarne: JTJ Projekt sp. z o.o. spółka komandytowa – Jarosław Hernes, Tomasz Pawłowski
Instalacje elektryczne: Jan Zenker
Instalacje niskoprądowe: Bress – Jadwiga Lupińska, Piotr Lupiński
Infrastruktura drogowa: MW-PROJEKT – Marcin Wawrzyniak
Architektura krajobrazu: Kasper Jakubowski
Generalni wykonawcy: ALSTAL (pierwszy wykonawca), EBS BUD Sp. z o.o. (drugi wykonawca)
Wielobranżowa aktualizacja dokumentacji: DEMIURG PROJECT SA (2020 r.)
Data oddania do użytkowania: październik 2025 r.
EUGENIUSZ SKRZYPCZAK
Architekt IARP, dr hab.; profesor UAP i PBŚ. Laureat honorowej nagrody SARP o. Poznań za rok 2023. Prezes poznańskiego oddziału SARP w latach 2009–2012, były członek komisji i zespołów opiniotwórczych w obszarze urbanistyki i architektury Poznania, właściciel pracowni projektowej AESK. Autor nagradzanych obiektów, laureat konkursów, a także promotor nagradzanych dyplomów.
