Kiedy architekt słyszy hasło: „miasto dobre do życia”, do głowy od razu przychodzą mu konkretne rozwiązania i powszechnie używane dziś określenia: kompaktowe, zielone, zrównoważone, bezpieczne, inkluzywne, 15-minutowe… A jakie zdanie mają na ten temat młodzi ludzie, którzy za 20, 30, 40 lat będą mogli sami decydować o kształcie miast?
Poznawanie perspektywy młodzieży jest dla naszego Zespołu ds. Powszechnej Edukacji Architektonicznej przy KRIA RP motorem działania w ramach programu Kształtowanie Przestrzeni. Za każdym razem, kiedy wyznaczamy temat konkursu, oddajemy głos grupie, która w dyskusjach o przestrzeni często jest pomijana. W tym roku młodzież po raz kolejny udowodniła, że ma naprawdę dużo do powiedzenia.
Hasło XII edycji konkursu brzmiało „AktywAKCJA przestrzeni”. Zagadnieniu tradycyjnie nadałyśmy otwarty charakter i pozwoliłyśmy na jego dowolną interpretację, a wybór obszarów, których prace mogły dotyczyć, był bardzo duży. Uczestnicy mieli więc okazję, aby odpowiedzieć na następujące pytania:
Wizje przestrzeni lub zachodzącej w niej aktywności, które kipią energią i wyzwalają endorfiny, miały zostać przedstawione w formie graficznej (na planszy), a dodatkowo – po raz pierwszy w historii konkursu – za pomocą krótkiego nagrania wideo. Ciekawiło nas zarówno to, w jaki sposób młodzież zinterpretuje zagadnienie miasta aktywizującego, jak i to, czy filmiki, tak dziś popularne dzięki internetowym platformom społecznościowym, pozwolą łatwiej oraz precyzyjniej zobrazować pomysły.
Do konkursu zgłoszono 98 prac przygotowanych przez 210 uczniów (możliwy był udział indywidualny lub w zespołach liczących maksymalnie pięć osób). Liczby mówią same za siebie: 12 województw, 24 miasta, 35 placówek, co oznacza, że nowa formuła w żaden sposób nie zniechęciła uczestników, a my zyskałyśmy pewność, że znów poznamy mnóstwo ciekawych rozwiązań. Zresztą dotychczasowe edycje pokazały nam już dużą wrażliwość młodych ludzi, a na przykładzie choćby ostatnich pięciu lat możemy stwierdzić, że młodzież:
Mając za sobą takie doświadczenie, w tegorocznej odsłonie konkursu również oczekiwałyśmy dojrzałych spostrzeżeń oraz ich umiejętnego przekucia w konkretne rozwiązania.
Wybór zwycięskich projektów tradycyjnie okazał się trudnym zadaniem, którego w tym roku podjęło się jury w składzie:
Sekretariat konkursu: Joanna Jaskułowska i Katarzyna Roszkowska (IARP).
Nadesłane prace przedstawiały pomysły na nowe lub adaptowane miejsca, na aplikacje i gry zachęcające do różnych aktywności, na wykorzystanie nowych technologii (nawet tych nieistniejących), na prototypowanie wynalazków, a także na akcje, w których aktywizacja jest rozumiana jako proces społeczny. Różnorodność i bardzo wysoki poziom prac sprawiły, że jury – oprócz regulaminowych miejsc w obu kategoriach wiekowych – przyznało wyróżnienia, a także dodatkowe nagrody od patronów konkursu i wyróżnienia honorowe od Zespołu ds. Powszechnej Edukacji Architektonicznej. Poniżej przedstawiamy listę nagrodzonych.
1. miejsce:
ANALOGOWY, FAFUŚNY KOMPUTER
autorzy pracy: Marta Warzyńska, Zuzia Hylińska, Eleonora Płoskonka, Antoni Rysz, Wanda Domoradzka
edukator: Michał Rokita
miejscowość: Kraków
2. miejsce ex aequo:
PRZYJAŹNIOBLOKI
autorzy pracy: Franciszek Muchowski, Szymon Matuszewski, Ryszard Krzyżanowski
edukator: Krzysztof Żółtowski
miejscowość: Poznań
WSPÓŁ-DZIELNIA
autor pracy: Adam Jaszczura
edukatorka: Dominika Jasik
miejscowość: Poznań
3. miejsce ex aequo:
NATURALISTYCZNY PLAC ZABAW
autor pracy: Maksymilian Markowicz
edukator: Krzysztof Żółtowski
miejscowość: Poznań
ZABAWA ZMYSŁAMI
autorzy pracy: Hania Szweda, Władysław Piechota, Zosia Zielińska, Alicja Tokarczyk, Julia Janicka
edukator: Michał Rokita
miejscowość: Kraków
Laureaci pierwszego miejsca jako metodę na wyciągnięcie ludzi z wirtualnego świata zaproponowali zorganizowanie w przestrzeni między blokami terenu do zabaw w formie wnętrza komputera. Zdaniem jury projekt „mógłby stanowić alternatywę dla wciągającej rzeczywistości wirtualnej i sposób na odtworzenie więzi społecznych wśród młodych”.
Twórcy PRZYJAŹNIOBLOKÓW „zdiagnozowali całą pulę problemów od przestrzennych do społecznych i w swojej pracy starali się wdrożyć rozwiązania łagodzące te zjawiska”. Całości dopełniło zgrabne hasło „Zablokujmy wi-fi, odblokujmy przyjaźń!”.
Autor pracy WSPÓŁ-DZIELNIA w propozycji adaptacji opuszczonego przedszkola na miejsce spotkań dzieci i seniorów „dostrzega pustkę nie tylko fizyczną, ale i emocjonalną. I proponuje odpowiedź: miejsce spotkania pokoleń. Tworzy przestrzeń, w której samotność zostaje wyparta przez dialog. W której architektura przestaje być dekoracją, a staje się gestem – humanistycznym, świadomym, odpowiedzialnym”.
Nagrodzone ex aequo trzecim miejscem place zabaw zyskały uznanie dzięki „subtelnemu i wrażliwemu podkreśleniu roli zmysłów w życiu człowieka, zwłaszcza dziecka, dla którego zabawa w wymyślonym parku będzie inspirującą wędrówką po świecie pełnym przygód i wrażeń” (ZABAWA ZMYSŁAMI) oraz za „poruszenie ważnej kwestii, jaką jest naturalna ludzka potrzeba obcowania z przyrodą” i „przekierowanie aktywności z trybu pospiesznego realizowania zadań na zabawę w ruchu” (NATURALISTYCZNY PLAC ZABAW).
1. miejsce ex aequo:
INTERAKTYWNY ART-OBIEKT BUBBLES OF ENERGY
autorki pracy: Karina Demyanchuk, Maja Hildebrańska
edukatorka: Karolina Dobrzyńska-Szefer
miejscowość: Poznań
DANCE STEPS
autorzy pracy: Maria Derwich, Mikołaj Kaczmarek
edukatorka: Karolina Dobrzyńska-Szefer
miejscowość: Poznań
2. miejsce:
H2OP
autorka pracy: Adrianna Paszkiewicz-Łozowska
edukatorka: Karolina Dobrzyńska-Szefer
miejscowość: Poznań
3. miejsce:
FIND IT – IN YOUR CITY
autorki pracy: Natalia Jarecka, Barbara Bigos
edukatorka: Magdalena Megger
miejscowość: Poznań
Wyróżnienia:
aktywAKCJA DO SZEŚCIANU
autorzy pracy: Krzysztof Skoczek, Bartłomiej Broda, Maciej Mamoń
edukatorka: Katarzyna Karolak Sadowska
miejscowość: Michałowice
OKULARY PRZYSZŁOŚCI – FIT GLASSES
autorki pracy: Justyna Iwanow, Maria Wieczorek
edukatorka: Magdalena Megger
miejscowość: Poznań
ŚCIEŻKA ZDROWIA W MIEJSKIEJ PRZESTRZENI PUBLICZNEJ
autorka pracy: Weronika Śmieszek-Zając
edukatorka: Karolina Dobrzyńska-Szefer
miejscowość: Poznań
Nagroda specjalna Narodowego Instytutu Dziedzictwa:
RE-AKTYW-AKCJA
autor pracy: Leon Kwiatkowski
edukatorki: Karolina Lewandowska, Wiesława Gadomska
miejscowość: Olsztyn
Nagroda specjalna Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki:
PLECAK AKTYWNOŚCI
autorki pracy: Paulina Bajkiewicz, Oliwia Franczuk
edukatorka: Joanna Zator-Skórska
miejscowość: Opole
Nagroda specjalna Polskiego Stowarzyszenia Budownictwa Ekologicznego:
CLOSE TO YOU
autorka pracy: Zofia Kaczmarek
edukatorka: Karolina Dobrzyńska-Szefer
miejscowość: Poznań
Laureaci pierwszych i drugiego miejsca przedstawili pomysły na drobne ingerencje w przestrzeń miasta, które mają na celu przyciągnąć mieszkańców i zatrzymać ich na dłużej. BUBBLES OF ENERGY to instalacja z kul reagujących kolorem i dźwiękiem na ruchy wykonywane przez ludzi. Jury przyznało nagrodę za „urzeczywistnienie zasady, że architektura zaczyna się tam, gdzie ludzie się spotykają”. Z kolei projekt DANCE STEPS polega na wykorzystaniu interaktywnych śladów stóp, które umożliwiają nauczenie się kroków tanecznych po zeskanowaniu kodów QR. To zachęta „do aktywności fizycznej, do ruchu, ale także do podjęcia nowego wyzwania i nauczenia się nowej czynności, do nawiązania nowych lub wzmocnienia istniejących relacji międzyludzkich poprzez zabawę”.
H2OP to prosta i jednocześnie zabawna forma fontanny, uatrakcyjniającej przestrzeń poprzez dźwięk i kolor.
Podium w starszej kategorii wiekowej zamyka pomysł na aplikację, roboczo nazwaną przez jury portalem randkowym dla przestrzeni. Dzięki FIND IT – IN YOUR CITY użytkownicy mają szansę znaleźć miejsca oraz wydarzenia dopasowane do własnych potrzeb i oczekiwań.
Prace, których autorzy otrzymali wyróżnienia i nagrody specjalne, podejmowały następujące wątki: pobudzenie do życia zabytkowych budynków (RE-AKTYW-AKCJA), budowanie relacji międzysąsiedzkich (CLOSE TO YOU), współczesna wersja plecaka kostki jako manifest osobistych zainteresowań (PLECAK AKTYWNOŚCI), mała architektura jako miejsce zapraszające do ruchu (ŚCIEŻKA ZDROWIA W MIEJSKIEJ PRZESTRZENI PUBLICZNEJ) lub do różnych aktywności (aktywAKCJA DO SZEŚCIANU), gadżet zachęcający do uprawiania sportu (FIT GLASSES).
Więcej informacji o wymienionych pracach (plansze i nagrania) oraz uzasadnienia jury opublikowano na stronie www.ksztaltowanieprzestrzeni.pl.
Wyróżnienia przyznane przez Zespół ds. Powszechnej Edukacji Architektonicznej:
TUNEL WYOBRAŹNI
autorki pracy: Basia Glińska, Lena Kozłowska, Maja Kozłowska, Wiktoria Figas
edukatorka: Wiesława Gadomska
miejscowość: Olsztyn
RUCH MŁODEGO NAŚLADOWANIA
(praca samodzielna)
autorka pracy: Mariia Yanko
miejscowość: Hrubieszów
NOCNY SPACER ŚLADEM MIEJSKICH LEGEND
autorka pracy: Aleksandra Klimczyk
edukatorka: Joanna Zator-Skórska
miejscowość: Opole
GIEŁDA AKTYWNOŚCI
autorzy pracy: Olimpia Lewandowska, Adrian Grączewski, Julian Serkowski
edukatorka: Ewa Wierzbicka
miejscowość: Toruń
BREW AND YOU
autorzy pracy: Antoni Matuszczak, Mateusz Mielcarek, Jan Nowacki
edukatorka: Karolina Dobrzyńska-Szefer
miejscowość: Poznań
ROLLPARK
autorzy pracy: Oliwia Wawro, Michał Potoczny
edukatorka: Beata Jagieła
miejscowość: Jarosław
SKLEPY CYNAMONOWE NA PRZEMYSŁOWEJ
autorzy pracy: Matylda Skop, Aniela Kryczka, Alexandra Siwek, Jagoda Gaszyńska, Jan Cierkoński, Bartosz Mituła
edukator: Andrzej Czaja
miejscowość: Gorzów Wielkopolski
Młodzież udowodniła, że wie, w jaki sposób wprawić w ruch miasto i jego mieszkańców. Postanowiła przy tym ożywić obszary, takie jak sport, kreatywność, więzi międzyludzkie. Do konkursu zgłoszono zarówno rozbudowane idee, jak i pomysły na niewielkie ingerencje, jednak wszystkie prace miały wspólny mianownik. Autorzy pokazali, że nie interesuje ich bierność, że potrafią działać i nie boją się tego działania. Mamy nadzieję, że zajęcia w ramach programu Kształtowanie Przestrzeni będą w dalszym ciągu przekazywać młodym ludziom wiedzę o narzędziach, z których można zrobić użytek. A my wszyscy zadajmy sobie pytanie, czy – myśląc o dobrym do życia mieście – nie powinniśmy dodać: kształtowane przez świadomych i odpowiedzialnych mieszkańców?
KATARZYNA ROSZKOWSKA
Architekt IARP, członek SARP; absolwentka Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej; sekretarz Rady Warmińsko-Mazurskiej Okręgowej Izby Architektów RP, członek Zespołu ds. Powszechnej Edukacji Architektonicznej przy KRIA; edukatorka architektoniczna, twórczyni Projektu MiastoWY.
ŚWIADOME POKOLENIE
Tekst: Karolina Dobrzyńska-Szefer
Program edukacyjny Kształtowanie Przestrzeni, opracowany przez Izbę Architektów RP dla uczniów szkół podstawowych oraz ponadpodstawowych, realizuję od początku jego istnienia, czyli od ponad 10 lat. Wszystko zaczęło się od współpracy z panią arch. Katarzyną Wrońską z Wielkopolskiej Okręgowej Izby Architektów RP oraz naszej lokalnej działalności, a pierwszymi uczestnikami programu byli uczniowie funkcjonującego wówczas Gimnazjum nr 23 w Poznaniu.
Według mnie edukowanie młodzieży w obszarach architektonicznym i projektowym ma ogromne znaczenie. Celem samego programu jest „rozwijanie świadomości przestrzeni, w której się poruszamy i którą zamieszkujemy; wskazanie zrozumienia technicznych i estetycznych aspektów otaczającej przestrzeni; zapoznanie uczniów z rodzajami dokumentów planistycznych i projektowych; zwrócenie uwagi na regionalne tradycje architektoniczne i urbanistyczne, budowanie tożsamości kulturowej; kształcenie świadomości obowiązków, praw oraz ról odgrywanych przez twórców i użytkowników przestrzeni zabudowanej, a także promowanie świadomości społecznej oraz rozwoju osobistego”1. Z kolei zajęcia w ramach Kształtowania Przestrzeni mają postać warsztatów pozalekcyjnych i są realizowane w określonych modułach tematycznych w danym roku szkolnym.
Z radością obserwuję, jak na przestrzeni lat młodzi ludzie się zmieniają, zwiększają swoją świadomość i jak bardzo chcą podejmować ciągle nowe formy nauki, obserwować, uczestniczyć i doświadczać. Przyznaję, że nawet zwykły spacer po mieście ma i dla uczniów, i dla mnie większe znaczenie niż przebywanie w sali lekcyjnej. W ramach programu Kształtowanie Przestrzeni corocznie realizujemy też zadanie konkursowe, które za każdym razem wymaga spełnienia różnych warunków, założeń, użycia określonych materiałów czy technik, zastosowania konkretnego formatu i utrzymania dyscypliny czasowej. Tematyka konkursów jest zawsze bardzo ciekawa. W jednej z edycji trzeba było dostosować przestrzeń publiczną do potrzeb osób, które zazwyczaj pozostają niewidzialne. Najpierw więc dyskutowaliśmy, co to właściwie znaczy oraz kogo może dotyczyć ta „niewidzialność” – osób niesłyszących, niedowidzących, z niepełnosprawnościami, takich, które w wyniku niepowodzeń życiowych mieszkają na ulicy, a także osób starszych.
Od 2020 r. w programie edukacyjnym Kształtowanie Przestrzeni wzięło udział kilkuset moich uczniów z trzech poznańskich szkół ponadpodstawowych. Wcześniej działania związane z programem prowadziłam również na poziomie gimnazjalnym. Każdego roku wśród zwycięzców konkursu znajdują się moi podopieczni, z czego jestem bardzo dumna. W tym roku są to laureaci dwóch pierwszych miejsc ex aequo oraz drugiego miejsca, a także zdobywcy jednej nagrody specjalnej i dwóch wyróżnień. W 2024 r. nagrodzono i wyróżniono troje moich uczniów, a w 2023 r. – siedmioro.
Kształtowanie Przestrzeni to program, dzięki któremu możemy wspólnie z uczniami wyjść poza ramy tradycyjnej lekcji i poza budynek szkoły, a sam konkurs stanowi formę sprawdzenia nabytych umiejętności.
1 https://ksztaltowanieprzestrzeni.pl/program (data dostępu: lipiec 2025).
_68b73d39b8f87.png)
KAROLINA DOBRZYŃSKA-SZEFER
Nauczycielka z 25-letnim stażem, wszechstronnym wykształceniem i wielkim zaangażowaniem edukacyjnym; od ponad 10 lat współpracuje z Wielkopolską Okręgową Izbą Architektów RP i Fundacją Promocji Architektury SARP w Warszawie; prowadzi cykliczne zajęcia w szkołach średnich jako edukator programu Kształtowanie Przestrzeni; obecnie związana z Zespołem Szkół Zawodowych nr 6 i Zespołem Szkół Budownictwa nr 1 w Poznaniu; uczy rysunku technicznego, aranżacji wnętrz, projektowania mebli; prowadzi autorską pracownię architektury i designu IN architektura wnętrz; jej pasją jest abstrakcyjne malarstwo wielkoformatowe, fotografowanie otoczenia i ludzi.
