W bieżącej, rozpoczętej w 2024 r. kadencji Rady Dostępności do udziału w prowadzonych przez nią pracach po raz pierwszy zaproszono Izbę Architektów. Obecnie jednym z najważniejszych i najpilniejszych zadań jest monitorowanie zmian dokonywanych w projekcie warunków technicznych. Ostateczna postać tych regulacji ma bowiem szanse zaistnieć już w połowie 2026 r.
Uchwalona 19 lipca 2019 r. przez polski parlament ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami wprowadziła szereg nowych uregulowań.
Dla wymienionych w niej podmiotów i ich działalności wprowadzono minimalne wymagania dostępności architektonicznej. Ustawa nałożyła też na ministra ds. rozwoju regionalnego obowiązek koordynacji zapewniania dostępności, a w celu realizacji działań ustawowych powołała ciało doradcze – Radę Dostępności (RD).
W skład tej pięćdziesięcioosobowej grupy wchodzą przedstawiciele organów administracji oraz organizacji i stowarzyszeń, mających istotny wpływ na ochronę interesów osób ze szczególnymi potrzebami. Kompetencje RD obejmują m.in. opiniowanie projektów aktów prawa i innych dokumentów formalno-prawnych, oddziałujących na poziom dostępności. Umożliwiają też formułowanie propozycji zmian w przepisach już obowiązujących.
W 2024 r. do udziału w pracach rady została zaproszona Izba Architektów RP, której reprezentowanie władze IARP powierzyły autorowi niniejszej refleksji.
Problem braku jednoznaczności i spójności polskich regulacji kształtujących pracę architekta jest w każdym aspekcie – także tym dotyczącym dostępności architektonicznej – powszechnie diagnozowany. Jak bowiem rozumieć wymóg wyposażenia kabiny prysznicowej dla osoby z niepełnosprawnością w „urządzenia wspomagające zgodnie z przeznaczeniem”? Które – i w jakiej liczbie – urządzenia sanitarne znajdujące się w oddziałach przedszkolnych winny być dostosowane do użytku przez dzieci ze szczególnymi potrzebami? Jakie rozwiązania techniczne czynią zadość znakowaniu „w sposób widoczny” przezroczystych skrzydeł drzwiowych? Jak, według rozporządzenia w sprawie domów pomocy, projektant powinien rozumieć regulacje o braku barier architektonicznych „w budynku i jego otoczeniu”? Jakich konkretnie pomieszczeń „przewidzianych do korzystania przez osoby niepełnosprawne” dotyczy wymóg sytuowania urządzeń do otwierania okien na wysokości do 120 cm nad posadzką? Jak w praktyce projektowej należy spełnić wymaganie wyróżnienia krawędzi stopni „kolorem kontrastującym z kolorem posadzki”? W jaki sposób zagwarantować ewakuację osób z niepełnosprawnościami z budynku, tak aby była zgodna z przepisami?
To tylko przykładowe pytania pojawiające się w toku wielu procesów projektowych, a jednoznaczne odpowiedzi trudno jest znaleźć w obowiązujących przepisach, których interpretacja przez organ administracji może okazać się całkowicie odmienna od tej pierwotnie przyjętej przez projektanta. Różne rozumienie regulacji częstokroć powoduje podważenie wartości stworzonego projektu i bywa, że prowadzi do przykrych konsekwencji, zwłaszcza natury finansowej. Wymieniona wcześniej ustawa o zapewnianiu dostępności nie stanowi tu najmniejszego wsparcia, choć w istocie nie taki był cel jej uchwalenia.
Zaproszenie IARP do udziału w pracach RD stało się więc doskonałą okazją do podzielenia się na forum rady powyższymi przemyśleniami. Przesłanie zawarte w autorskiej prezentacji przedmiotowej problematyki zostało ze zrozumieniem przyjęte przez przewodniczącą RD – panią wiceminister Monikę Sikorę – i legło u podstaw powołania przez nią Grupy roboczej ds. harmonizacji prawa w projektowaniu architektoniczno-budowlanym. Gotowość do pracy w tym zespole zgłosiło 12 członków rady, mających duże doświadczenie i rozległą wiedzę w zakresie poruszanych zagadnień, a kierownictwo przypadło reprezentantowi Izby Architektów.
Grupa rozpoczęła pracę w czerwcu 2024 r.
Punktem wyjścia do pracy nowo powołanego zespołu stało się założenie o potrzebie wzmocnienia roli rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (WT) – jako aktu kluczowego dla kształtowania dostępności architektonicznej i wymagającego przywołania w zapisach innych aktów prawa o charakterze szczegółowym, dotyczących m.in. przedszkoli, hoteli, szpitali. Wzmocnienie to winno dokonać się zwłaszcza poprzez doprecyzowanie w WT nieprecyzyjnych regulacji istniejących i ewentualne uzupełnienie rozporządzenia o nowe wymogi prawne, a w dalszej kolejności (zgodnie z przyjętym założeniem) – poprzez ograniczenie liczby innych wymagań zawieranych w aktach odrębnych.
Grupa podjęła więc działania zmierzające do:
W toku dotychczasowej pracy grupa robocza skupiła się na realizacji dwóch pierwszych punktów. Analizie poddano ponad 80 aktów polskiego prawa, zawierających odniesienie do problematyki dostępności, i wyłoniono z nich regulacje, które mają szczególny wpływ na proces projektowy. Zidentyfikowano również zapisy zawierające najbardziej nieprecyzyjne wymogi, wskazując – w obrębie WT – niezbędne kierunki zmian.
Z początkiem lipca 2025 r. przed grupą roboczą pojawiło się kolejne zadanie. Działania w Radzie Dostępności zbiegły się bowiem z zaprezentowaniem przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii projektu nowelizacji zapisów warunków technicznych. Projekt zakłada rozbudowanie konstrukcji dokumentu o prawie 60 paragrafów i uwzględnienie w nim wielu nowych kwestii merytorycznych. W wyniku planowanych zmian powstaną więc nieznane do tej pory wymogi (nie tylko w obszarze dostępności), których poznanie i stosowanie będzie istotnym wyzwaniem dla wszystkich uczestników procesu budowlanego, zwłaszcza architektów. Niestety, w obecnym kształcie projekt nie jest pozbawiony słabych stron, w tym trudności interpretacyjnych, dotyczących także wymagań nowo wprowadzonych.
Wypracowane w minionym półroczu uwagi grupy roboczej, kierowanej przez przedstawiciela Izby, zgłoszono z ramienia RD w ramach konsultacji społecznych w lipcu br. Uwagi te koncentrują się jednak na przepisach już funkcjonujących i generujących problemy w dotychczasowej praktyce stosowania prawa. Ze względu na krótki termin (30 dni) przeznaczony na konsultacje dogłębna analiza przedstawionego przez MRiT nowego projektu WT była możliwa tylko częściowo. Przed Izbą Architektów i całym środowiskiem zawodowym stoi zatem wyzwanie, polegające na dalszym monitoringu zmian wprowadzanych do projektu warunków technicznych, których finalna postać ma szanse zaistnieć w połowie 2026 r. Zmiany dokonywane w zakresie dostępności będą również przedmiotem szczególnego zainteresowania pracującej przy RD Grupy roboczej ds. harmonizacji prawa w projektowaniu architektoniczno-budowlanym. Kierownictwo Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, któremu podlega Rada Dostępności, problem harmonizacji prawa traktuje poważnie.
Warto jednak pamiętać, że rada jest jedynie ciałem doradczym, którego głos może – choć wcale nie musi – znaleźć odzwierciedlenie w ostatecznym kształcie prawa. W tej sytuacji kluczową kwestią wydaje się zaangażowanie szerszego środowiska zawodowego architektów w proces tworzenia dobrych regulacji prawnych – nie tylko kształtujących warunki dostępności, lecz przede wszystkim wpływających na jakość i bezpieczeństwo wykonywania trudnej i odpowiedzialnej pracy architekta.
WOJCIECH KORBEL
Dr hab. inż. arch., profesor PK, architekt IARP; wykładowca i pełnomocnik dziekana WAPK ds. studiów anglojęzycznych; członek TUP oraz KAiU PAN w Krakowie. Specjalizuje się w analizie przepisów prawa, a także procedur administracyjnych związanych z planowaniem przestrzennym i procesem budowlano-inwestycyjnym. Autor licznych publikacji naukowych, opinii i ekspertyz. Działalność twórczą realizuje w autorskiej pracowni projektowej. W latach 2019–2023 pełnił funkcję pełnomocnika dziekana ds. osób niepełnosprawnych, a następnie ambasadora dostępności PK. Od 2024 r. jest członkiem Rady Dostępności przy MFiPR.
